و اين فرد مسئول افراد ديگر است ؟ مسئوليت يك فرد در انتخاب عمل خود نسبت به ديگران و به تعبير خود سارتر اينكه انسان با عمل خود هم خود را انتخاب مىكند و هم ديگران را ، به معنى نوعى نفوذ جبرى يك فرد است در ساختن ديگران و ملازم است با عدم آزادى آن ديگران در انتخاب خود . عليهذا نظر صحيح اين است كه اختيار و آزادى نسبى است نه مطلق ، و به عبارت ديگر : « امر بين الامرين » است . د . اساساً اينكه تنها نظريهء فلسفى اصالت وجود سارتر و اصل آزادى انسان در كارهايش و در ساختن خودش ، كافى باشد براى اثبات اينكه انسان مسئول خود باشد - تا چه رسد به مسئوليت در برابر جامعه كه از مسئوليت خود استنتاج مىشود - محل نظر است . آزادى و اختيار انسان در كارهاى خود شرط لازم مسئوليت است نه شرط كافى . اما اينكه شرط لازم است ، زيرا با عدم آزادى مسئوليت معنى ندارد ، مثل اين است كه بگوييم اين آتش مسئول سوزانيدن فرش است . آتش سبب سوزانيدن فرش هست اما هر سببى مسئول نيست . مسئوليت فرع بر چند چيز است كه فقها آنها را شرايط عامهء تكليف مىدانند : 1 . آگاهى آگاهى به خود و كار خود . ناآگاه و غير شاعر مسئول نيست ( و به اصطلاح فقها : علم ) . 2 . توانايى . ناتوان هرچند آگاه باشد مسئول نيست ، يعنى اگر كار از حوزهء عمل و قدرت خارج باشد مسئوليت در كار نيست ( و به اصطلاح فقها : قدرت ) . 3 . اختيار و امكان صدور فعل و عدم صدور آن ، امكان صدور چند فعل هريك به جاى ديگرى يعنى اينكه رابطهء فاعل با فعلش يكجانبه و ضرورى نباشد و ترك آن ممتنع نباشد ، فعل و ترك هر دو ممكن باشد تا از دو ممكن يكى را انتخاب كند ، اگرنه داستان « قال الجدار للوتد : لم تشقّنى ؟ قال : سل من يدقّنى » است . هريك از شروط بالا و از آن جمله شرط اخير اگر نباشد ،